Cultuur is iets wat is aangeleerd. Ook heeft cultuur invloed op de wijze waarop we denken en voelen en op ons gedrag. Daarvan zijn we ons vaak niet bewust. Met behulp van bewustwording en inzichten over de manier waarop cultuur onze communicatie beïnvloedt kunnen we beter intercultureel communiceren.

 

Drie lagen van cultuur

Cultuur is zichtbaar en onzichtbaar. Vergelijk het met een ui, in dit geval een met drie lagen:

  • Tastbare zaken of artefacten. De buitenste laag, zichtbaar. Deze zaken zijn eenvoudig waarneembaar en handig om te weten. Ze vallen je het eerst op als je ergens bent, zoals een bouwstijl, een bedrijfslogo of dat wat mensen eten.
  • Normen en waarden. De tweede laag. Dit zijn geschreven en ongeschreven standaarden voor gedrag dat gewenst en correct is. Norm is bijvoorbeeld opvattingen over te vroeg, precies op tijd of te laat komen. Waarde = wat is goed/juist? Normen en waarden zijn minder zichtbaar dan artefacten. Het opmerken van normen en waarden kan even duren. Ze zijn te leren door observeren en inspanning.
  • Basiswaarden. De diepste laag, onzichtbaar en abstract. Basiswaarden leer je al voor je zevende levensjaar. Wereldbeleving en oordelen worden hierdoor gevormd, maar we zijn ons niet bewust van de invloed.

Bij interculturele communicatie gaat het erom je bewust te worden van de basiswaarden van je eigen cultuur. Daarnaast gaat het om het herkennen van basiswaarden van andere culturen. Met mensen uit andere culturen kun je dan effectiever en creatiever communiceren, of zelfs inspiratie en groei halen uit culturele verscheidenheid. 

 

Definitie van cultuur

Cultuur is aangeleerde patronen van denken, voelen en handelen. We zijn vertrouwd met deze patronen en we delen ze met anderen in onze gemeenschap.

Er zijn verschillende definities van cultuur:

  • Collectieve mentale programmering die groepen van elkaar onderscheidt (Hofstede). 
  • Fundamentele veronderstellingen, ontwikkeld tijdens leerproces van aanpassing en integratie, als juiste wijze van waarnemen, denken en voelen overgedragen aan nieuwe leden van de groep.
  • Gedeelde waarden en normen, uitgedrukt in het gedrag van leden van een groep.
  • De wijze waarop een groep mensen problemen oplost.

 

Culturele programmering

Culturele programmering (= cultuur aanleren) gebeurt volgens Hofstede door:

  • Opvoeding (bijvoorbeeld een hand geven als je aan iemand wordt voorgesteld).
  • Socialisatie (door omgang met anderen: hoe stevig moet die hand zijn?).
  • Normen en waarden (bijv. opstaan voor ouderen of juist voor kinderen?).
  • Waarneming (om ons heen kijken en keuzes maken).

Los van cultuur is iedereen uniek. Men kan keuzes maken door culturele groepsnormen te volgen of door ervan af te wijken.

Er zijn drie niveaus van programmering (in piramidevorm van boven naar beneden):

  • Individu (bijv. ondanks culturele programmering toch geen bestek gebruiken).
  • Cultuur (bijv. eten op een bord leggen en met bestek of stokjes opeten).
  • Menselijke natuur (bijv. eten zoeken en met je handen opeten).

 

Cultuur en subculturen

In de definitie van Hofstede wijst het woord ‘collectief’ op (sub)groepen. Voorbeelden van subgroepen of -culturen: naar land, regio, geloof, sociale klasse, hobby, leeftijd of bedrijf.

Subculturen kennen niet alleen verschillen, maar ook veel overeenkomsten. Ook kan er overlap zijn tussen culturen. Als groepen bestaan uit mensen met verschillende culturele achtergronden die moeten samenwerken, dan gaat dit het beste als zij goed worden aangestuurd en goed worden getraind op het gebied van interculturele communicatie (begrip en besluitvorming).

 

Interculturele communicatie

Bij communicatie wordt informatie uitgewisseld. Als zender codeer je jouw informatie met behulp van taal, gebaren of (non-verbale) uitdrukkingen. Je brengt de informatie over via een medium, bijvoorbeeld de lucht of papier. De ontvanger decodeert jouw informatie. Het antwoord wordt net zo gecodeerd en gedecodeerd. De ontvanger wordt dan zender en de zender wordt ontvanger.

 

Communicatie vindt plaats binnen een context. Daarbij kan interne (emoties) of externe (geluid van buitenaf) ruis optreden. Als culturele programmering invloed op de boodschap heeft, dan kan er culturele ruis optreden (bijvoorbeeld het spreekvolume bij een presentatie). Bij interculturele communicatie speelt datgene wat hier wordt beschreven zich af tussen zenders en ontvangers met een verschillende culturele achtergrond.